Dương tính giả và âm tính giả nghĩa là gì

Người ta thường đọc kết quả xét nghiệm như một câu trả lời có hoặc không, trong khi nó là một xác suất.

Bốn khả năng của một kết quả

• Dương tính thật — báo có bệnh và có bệnh
• Âm tính thật — báo không và không có
• Dương tính giả — báo có nhưng không có
• Âm tính giả — báo không nhưng có bệnh
• Mọi xét nghiệm đều có đủ bốn loại

Không có xét nghiệm nào chỉ cho hai loại đầu.

Độ nhạy là gì

• Khả năng phát hiện đúng người có bệnh
• Độ nhạy cao thì ít bỏ sót
• Nhưng thường kéo theo nhiều dương tính giả
• Phù hợp cho bước tầm soát ban đầu
• Thà kiểm tra thêm còn hơn bỏ sót

Xét nghiệm tầm soát thường được thiết kế nghiêng về phía ít bỏ sót.

Độ đặc hiệu là gì

• Khả năng loại đúng người không bệnh
• Độ đặc hiệu cao thì ít báo động nhầm
• Phù hợp cho bước khẳng định
• Thường dùng sau khi tầm soát bất thường
• Hai chỉ số này đánh đổi với nhau

Không xét nghiệm nào tối ưu cả hai nên người ta dùng chúng theo từng bước.

Vì sao độ phổ biến của bệnh lại quan trọng

• Trong nhóm bệnh hiếm, số người không bệnh rất lớn
• Tỷ lệ sai nhỏ nhân với số lớn vẫn ra nhiều ca
• Nên phần lớn kết quả dương tính là giả
• Trong nhóm nguy cơ cao thì ngược lại
• Đây là điểm khó hiểu nhất nhưng quan trọng nhất

Cùng một xét nghiệm, cùng một kết quả dương tính, ý nghĩa khác hẳn giữa hai nhóm.

Hệ quả của dương tính giả

• Lo lắng kéo dài
• Xét nghiệm bổ sung
• Có thể phải sinh thiết
• Rủi ro của thủ thuật
• Chi phí và thời gian

Người trải qua chuỗi này rồi nhận kết quả lành tính vẫn mất nhiều tuần căng thẳng.

Hệ quả của âm tính giả

• Yên tâm sai
• Bỏ qua triệu chứng xuất hiện sau
• Chậm trễ trong chẩn đoán
• Đây là lý do triệu chứng luôn được ưu tiên
• Kết quả bình thường không khoá lại việc đi khám

Đừng lấy một kết quả cũ để bác bỏ một triệu chứng mới.

Vì sao xét nghiệm lại sai

• Tổn thương quá nhỏ để phát hiện
• Vị trí khó quan sát
• Chất lượng mẫu không tốt
• Tình trạng khác gây ảnh hưởng kết quả
• Giới hạn tự nhiên của phương pháp

Sai số không luôn đồng nghĩa với ai đó làm sai.

Ung thư khoảng giữa

• Xuất hiện giữa hai lần tầm soát
• Không phải do lần trước làm sai
• Một số loại tiến triển nhanh
• Là giới hạn của mọi chương trình tầm soát
• Lý do phải chú ý triệu chứng giữa các kỳ

Không chương trình tầm soát nào bắt được mọi trường hợp.

Khi nhận kết quả bất thường

• Giữ bình tĩnh, phần lớn không phải ung thư
• Hỏi bác sĩ bước tiếp theo là gì
• Hỏi thời gian dự kiến có kết quả
• Làm đúng hẹn kiểm tra bổ sung
• Tránh tự tra cứu rồi suy đoán

Biết trước lịch trình các bước giúp giảm lo lắng rất nhiều.

Đừng tự diễn giải con số

• Kết quả cần đặt trong bối cảnh lâm sàng
• Một con số không nói lên tất cả
• Bác sĩ nhìn cả bệnh sử và khám
• Nhiều yếu tố ảnh hưởng tới kết quả
• Hỏi thay vì đoán

Cùng một con số có ý nghĩa khác nhau ở hai người khác nhau.

Về việc làm lại xét nghiệm

• Đôi khi được chỉ định làm lại
• Không có nghĩa là lần trước sai
• Có thể để xác nhận hoặc theo dõi thay đổi
• Làm theo hướng dẫn của bác sĩ
• Không tự đi làm lại nhiều nơi

Làm cùng một xét nghiệm ở nhiều nơi thường tạo thêm rối chứ không thêm thông tin.

Về ý kiến thứ hai

• Hoàn toàn hợp lý khi có quyết định lớn
• Mang theo đầy đủ kết quả đã có
• Không phải là nghi ngờ bác sĩ đầu tiên
• Bác sĩ thường ủng hộ việc này
• Đặc biệt hữu ích trước các quyết định điều trị

Mang đầy đủ hồ sơ giúp ý kiến thứ hai có giá trị thật sự.

Giữ hồ sơ của mình

• Lưu kết quả các lần tầm soát
• Ghi ngày tháng
• Mang theo khi đi khám
• So sánh theo thời gian rất có giá trị
• Giúp tránh làm lại không cần thiết

Kết quả cũ để so sánh nhiều khi quý hơn một xét nghiệm mới.

Cách nghĩ thực tế

• Mọi xét nghiệm đều có sai số theo hai chiều
• Bệnh càng hiếm thì dương tính càng dễ là giả
• Kết quả bình thường không khoá lại việc đi khám khi có triệu chứng
• Ung thư khoảng giữa là giới hạn tự nhiên của tầm soát
• Hỏi bác sĩ thay vì tự diễn giải con số

Nội dung này mang tính thông tin chung; kết quả cụ thể phải do bác sĩ giải thích.

Câu hỏi thường gặp