Các chỉ dấu thường gặp và chỗ dùng đúng

Mỗi chỉ dấu có một câu chuyện riêng, và không chỉ dấu nào trong số đó trả lời được câu hỏi tôi có ung thư không.

Nguyên tắc chung

• Mỗi chỉ dấu có chỉ định cụ thể
• Phần lớn dùng sau chẩn đoán
• Không cái nào là xét nghiệm sàng lọc chung
• Đọc kết quả phải đặt trong bối cảnh
• Bác sĩ chọn theo tình huống lâm sàng

Bối cảnh lâm sàng là thứ biến một con số thành thông tin có ích.

CEA

• Liên quan chủ yếu tới ung thư đại trực tràng
• Dùng để theo dõi sau điều trị
• Phát hiện tái phát sớm
• Cũng tăng ở người hút thuốc và một số bệnh lành tính
• Không dùng để tầm soát

Người hút thuốc thường có nồng độ cao hơn mà không liên quan tới ung thư.

CA 125

• Liên quan tới ung thư buồng trứng
• Dùng theo dõi trong điều trị
• Hỗ trợ đánh giá khối ở buồng trứng đã phát hiện
• Tăng trong nhiều tình trạng lành tính
• Không khuyến cáo tầm soát ở người nguy cơ trung bình

Lạc nội mạc tử cung, u xơ và cả kỳ kinh đều có thể làm chỉ số này tăng.

Vì sao tầm soát buồng trứng khó

• Bệnh không phổ biến trong dân số chung
• Chỉ dấu không đủ đặc hiệu
• Siêu âm cũng cho nhiều dương tính giả
• Nghiên cứu lớn không cho thấy giảm tử vong
• Dẫn tới nhiều phẫu thuật không cần thiết

Đây là ví dụ rõ cho việc tầm soát một bệnh hiếm gây hại nhiều hơn lợi.

CA 19-9

• Liên quan tới ung thư tuỵ và đường mật
• Dùng theo dõi và đánh giá tiên lượng
• Tăng trong tắc mật và viêm tuỵ
• Một số người không sản xuất chất này
• Không dùng để tầm soát

Một tỷ lệ người không sản xuất được chất này nên chỉ số luôn thấp dù có bệnh.

AFP

• Liên quan tới ung thư gan và một số khối u tế bào mầm
• Hỗ trợ theo dõi nhóm nguy cơ cao
• Thường kết hợp với siêu âm
• Tăng trong viêm gan và xơ gan
• Bình thường không loại trừ bệnh

Ở người bệnh gan mạn, chỉ số này cần được đọc rất thận trọng.

Beta hCG

• Quen thuộc trong xét nghiệm thai
• Cũng là chỉ dấu của một số khối u tế bào mầm
• Dùng trong chẩn đoán và theo dõi các khối u đó
• Đây là nhóm chỉ dấu có vai trò rõ ràng hơn
• Theo chỉ định chuyên khoa

Với một số khối u tế bào mầm, chỉ dấu đóng vai trò lớn hơn nhiều so với các bệnh khác.

PSA

• Liên quan tới tuyến tiền liệt
• Là chỉ dấu duy nhất được bàn nhiều về việc dùng để tầm soát
• Cần quyết định chung với bác sĩ
• Tăng trong nhiều tình trạng lành tính
• Có bài riêng bàn kỹ hơn

Đây là trường hợp đặc biệt trong nhóm chỉ dấu và được bàn riêng.

Chỉ dấu tuyến giáp

• Một số chất dùng theo dõi sau điều trị ung thư tuyến giáp
• Rất hữu ích trong bối cảnh đó
• Không dùng để tầm soát
• Theo dõi bởi chuyên khoa nội tiết
• Kết quả đọc cùng siêu âm cổ

Sau điều trị ung thư tuyến giáp, các chỉ dấu này trở nên rất có giá trị.

Vì sao bác sĩ từ chối làm khi không có chỉ định

• Không phải vì tiết kiệm chi phí
• Mà vì bảo vệ người bệnh khỏi chuỗi hệ quả
• Kết quả bất thường ở người khoẻ thường là giả
• Dẫn tới lo lắng và thủ thuật không cần
• Đây là quyết định có cơ sở

Từ chối một xét nghiệm không có chỉ định cũng là một hành động chăm sóc.

Khi đã có chẩn đoán ung thư

• Chỉ dấu trở thành công cụ theo dõi hữu ích
• Đo trước điều trị làm mốc so sánh
• Theo dõi theo lịch của bác sĩ
• Cùng một phòng xét nghiệm để so sánh được
• Lưu tất cả kết quả theo thời gian

Giá trị của chỉ dấu tăng hẳn khi đã có một mốc so sánh từ trước.

Đọc kết quả theo dõi

• Một lần tăng nhẹ chưa nói lên gì
• Xu hướng tăng liên tục mới đáng chú ý
• Dao động nhỏ là chuyện bình thường
• Bác sĩ nhìn cùng hình ảnh và triệu chứng
• Đừng tự kết luận từ một con số

Dao động nhỏ giữa các lần đo là đặc tính của phương pháp chứ không phải dấu hiệu bệnh.

Cách nghĩ thực tế

• Mỗi chỉ dấu có chỉ định cụ thể của nó
• Không cái nào là xét nghiệm sàng lọc chung
• CA 125 không dùng tầm soát ở người nguy cơ trung bình
• Bác sĩ từ chối làm là để bảo vệ chứ không phải để tiết kiệm
• Giá trị thật nằm ở giai đoạn theo dõi sau chẩn đoán

Nội dung này mang tính thông tin chung; chỉ định và giải thích kết quả phải do bác sĩ thực hiện.

Câu hỏi thường gặp