Ít có nhóm xét nghiệm nào bị hiểu nhầm nhiều như nhóm này, và hậu quả của việc hiểu nhầm là rất thật.
Định nghĩa
- Các chất đo được trong máu hoặc dịch cơ thể
- Có thể do tế bào ung thư sinh ra
- Hoặc do cơ thể phản ứng với khối u
- Nhiều chất cũng có ở người khoẻ mạnh
- Mức độ mới là điều được quan tâm
Phần lớn các chất này tồn tại bình thường trong cơ thể ở nồng độ thấp.
Dùng để làm gì
- Theo dõi đáp ứng điều trị
- Phát hiện tái phát sau điều trị
- Hỗ trợ chẩn đoán ở người đã có triệu chứng
- Đánh giá tiên lượng trong một số trường hợp
- Hiếm khi dùng để tầm soát
Công dụng chính nằm ở giai đoạn sau chẩn đoán chứ không phải trước đó.
Vì sao hữu ích trong theo dõi
- Đã biết người đó có ung thư
- Đã biết chỉ dấu của họ tăng trước điều trị
- Nên sự thay đổi có ý nghĩa rõ ràng
- Giảm gợi ý đáp ứng tốt
- Tăng trở lại gợi ý tái phát
Bối cảnh đã biết trước là điều làm cho con số trở nên có nghĩa.
Vì sao không dùng để tầm soát
- Không đủ đặc hiệu
- Tăng trong nhiều tình trạng lành tính
- Có thể bình thường ở người có ung thư
- Ở nhóm nguy cơ thấp, phần lớn kết quả bất thường là giả
- Gây hại nhiều hơn lợi
Cùng một con số có ý nghĩa hoàn toàn khác giữa người đã chẩn đoán và người khoẻ mạnh.
Những gì làm chỉ dấu tăng ngoài ung thư
- Viêm nhiễm
- Bệnh gan
- Bệnh thận
- Hút thuốc lá
- Thai kỳ và kinh nguyệt tuỳ chỉ dấu
- U lành tính
Danh sách nguyên nhân lành tính thường dài hơn danh sách nguyên nhân ác tính.
Khi chỉ dấu bình thường mà vẫn có ung thư
- Không phải khối u nào cũng tiết chỉ dấu
- Khối u nhỏ thường chưa làm tăng nồng độ
- Một số loại ung thư không có chỉ dấu tương ứng
- Nên kết quả bình thường không loại trừ
- Đây là giới hạn quan trọng nhất
Không thể dùng một con số bình thường để yên tâm rằng mình không có bệnh.
Cái giá của một kết quả bất thường
- Lo lắng kéo dài
- Chuỗi xét nghiệm tìm nguyên nhân
- Chụp chiếu nhiều nơi
- Đôi khi cả thủ thuật xâm lấn
- Phần lớn kết thúc mà không tìm thấy ung thư
Nhiều người trải qua hàng tháng lo lắng vì một con số lẽ ra không nên đo.
Về các gói khám có mục này
- Thường gộp nhiều chỉ dấu vào một gói
- Không cá nhân hoá theo nguy cơ
- Hầu hết không có bằng chứng lợi ích ở người khoẻ
- Nên hỏi bác sĩ trước khi làm
- Có thể chọn bỏ mục này
Có quyền yêu cầu bỏ bớt mục trong gói khám nếu bác sĩ thấy không cần thiết.
Những ngoại lệ có chỉ định
- Một số chỉ dấu dùng ở nhóm nguy cơ rất cao
- Ví dụ theo dõi người có hội chứng di truyền
- Hoặc kết hợp với chẩn đoán hình ảnh ở nhóm đặc biệt
- Luôn theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa
- Không tự áp dụng cho mình
Những trường hợp này có tiêu chí rõ ràng chứ không phải làm cho yên tâm.
Xu hướng quan trọng hơn một lần đo
- Một con số đơn lẻ nói được rất ít
- Chuỗi kết quả theo thời gian có giá trị hơn
- Tăng dần đáng chú ý hơn một lần cao
- Cùng phòng xét nghiệm để so sánh được
- Lưu lại tất cả kết quả
Phòng xét nghiệm khác nhau có thể dùng phương pháp và ngưỡng khác nhau.
Về ngưỡng bình thường
- Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng
- Không so con số giữa hai nơi khác nhau
- Hơi vượt ngưỡng không đồng nghĩa với bệnh
- Bác sĩ đọc trong bối cảnh lâm sàng
- Đừng tự diễn giải
Vượt ngưỡng một chút là tình huống rất thường gặp và thường không có ý nghĩa.
Khi đã lỡ làm và kết quả bất thường
- Đừng hoảng
- Mang kết quả tới bác sĩ
- Bác sĩ đánh giá cùng bệnh sử và khám
- Có thể chỉ cần làm lại sau một thời gian
- Không tự đi chụp chiếu khắp nơi
Làm lại sau một khoảng thời gian là bước xử trí rất thường được chọn.
Những gì thực sự nên làm thay vì đo chỉ dấu
- Làm các tầm soát có bằng chứng theo tuổi
- Bỏ thuốc lá
- Tiêm chủng theo khuyến cáo
- Đi khám khi có triệu chứng
- Bốn việc này tạo khác biệt thật
Nguồn lực dành cho các chỉ dấu nên chuyển sang các việc có bằng chứng rõ.
Nói chuyện với bác sĩ
- Hỏi xét nghiệm này dùng để làm gì
- Hỏi tôi có thuộc nhóm nên làm không
- Hỏi nếu bất thường thì bước tiếp theo là gì
- Hỏi nếu không làm thì sao
- Quyết định cùng nhau
Câu hỏi nếu không làm thì sao thường là câu hữu ích nhất.
Cách nghĩ thực tế
- Chỉ dấu chủ yếu dùng để theo dõi người đã chẩn đoán
- Kết quả bất thường ở người khoẻ thường có nguyên nhân lành tính
- Kết quả bình thường không loại trừ ung thư
- Không so con số giữa hai phòng xét nghiệm khác nhau
- Hỏi bác sĩ trước khi làm mục này trong gói khám
Nội dung này mang tính thông tin chung; chỉ định xét nghiệm phải do bác sĩ đưa ra.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ dấu ung thư là gì?
Là các chất có thể đo được trong máu, thường do tế bào ung thư hoặc do cơ thể phản ứng với ung thư sinh ra. Nhiều chất trong số đó cũng tăng ở người không có ung thư.
Có thể dùng để biết mình có ung thư không?
Không. Phần lớn chỉ dấu không đủ chính xác để dùng cho mục đích này ở người không triệu chứng, và kết quả bất thường thường có nguyên nhân lành tính.
Vậy các chỉ dấu dùng để làm gì?
Chủ yếu để theo dõi người đã được chẩn đoán ung thư: đánh giá đáp ứng điều trị và phát hiện tái phát. Một số dùng hỗ trợ chẩn đoán ở người đã có triệu chứng.
Gói khám có mục chỉ dấu ung thư thì sao?
Nên trao đổi với bác sĩ trước khi làm. Kết quả bất thường ở người khoẻ mạnh thường dẫn tới chuỗi xét nghiệm và lo lắng mà cuối cùng không tìm thấy ung thư.