Đây là ví dụ điển hình cho việc một xét nghiệm có thể vừa cứu người vừa gây hại, tuỳ dùng thế nào.
PSA là gì
- Một chất do tuyến tiền liệt sản xuất
- Có mặt bình thường trong máu
- Nồng độ tăng khi tuyến bị kích thích hoặc tổn thương
- Không đặc hiệu cho ung thư
- Đặc hiệu cho cơ quan chứ không cho bệnh
Đây là chỉ dấu của một cơ quan chứ không phải chỉ dấu của một bệnh.
Những gì làm PSA tăng
- Phì đại tiền liệt tuyến lành tính
- Viêm tiền liệt tuyến
- Nhiễm trùng đường tiết niệu
- Thăm khám trực tràng gần thời điểm xét nghiệm
- Đạp xe hoặc xuất tinh gần thời điểm lấy máu
- Tuổi cao
Nhiều yếu tố đời thường ảnh hưởng tới kết quả nên cần chuẩn bị đúng.
Chuẩn bị trước khi xét nghiệm
- Hỏi bác sĩ về các việc nên tránh trước khi lấy máu
- Thường tránh đạp xe và xuất tinh trong khoảng thời gian trước
- Báo nếu đang nhiễm trùng tiết niệu
- Báo các thuốc đang dùng
- Một số thuốc làm giảm PSA
Một số thuốc điều trị phì đại tiền liệt tuyến làm PSA giảm và phải tính tới điều đó.
Lợi ích của việc tầm soát
- Phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm hơn
- Có thể giảm tử vong do bệnh này
- Nhiều lựa chọn điều trị hơn khi phát hiện sớm
- Lợi ích rõ hơn ở nhóm nguy cơ cao
- Đây là mặt tích cực
Lợi ích là thật nhưng không lớn như nhiều người hình dung.
Tác hại cần cân nhắc
- Nhiều kết quả dương tính giả
- Dẫn tới sinh thiết với rủi ro riêng
- Chẩn đoán quá mức đáng kể
- Điều trị có thể gây rối loạn tiểu tiện và chức năng tình dục
- Lo lắng kéo dài
Đây là loại ung thư mà chẩn đoán quá mức được bàn tới nhiều nhất.
Vì sao có nhiều chẩn đoán quá mức
- Nhiều khối u tiến triển rất chậm
- Nhiều người mang bệnh mà chết vì nguyên nhân khác
- Không phân biệt được loại nào sẽ tiến triển
- Nên nhiều người được điều trị mà không cần
- Điều trị có tác dụng phụ thật
Rất nhiều nam giới cao tuổi mang khối u tiền liệt tuyến mà không hề biết và cũng không bị ảnh hưởng.
Quyết định chung với bác sĩ
- Khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh việc cùng quyết định
- Bác sĩ đưa thông tin về lợi ích và tác hại
- Người bệnh đưa giá trị và ưu tiên của mình
- Không có câu trả lời đúng cho mọi người
- Hai người cùng lựa chọn khác nhau đều có thể hợp lý
Đây là tình huống mà lựa chọn phụ thuộc vào điều gì quan trọng với từng người.
Ai nên cân nhắc kỹ hơn
- Có người thân bậc một mắc bệnh
- Có nhiều người trong gia đình mắc
- Thuộc nhóm dân số có tỷ lệ mắc cao hơn
- Có đột biến gen liên quan
- Nhóm này thường được khuyên bàn sớm hơn
Với nhóm nguy cơ cao, cán cân lợi hại nghiêng về phía làm xét nghiệm hơn.
Khi nào không nên làm
- Khi tuổi rất cao và có bệnh nặng khác
- Khi lợi ích cần nhiều năm mới thể hiện
- Khi không sẵn sàng làm các bước tiếp theo
- Khi không sẵn sàng cân nhắc điều trị
- Trao đổi thẳng thắn với bác sĩ
Làm xét nghiệm mà không định làm gì với kết quả thì không có ý nghĩa.
Khi PSA cao
- Thường được làm lại sau một thời gian
- Loại trừ nhiễm trùng và các yếu tố ảnh hưởng
- Có thể cần chụp cộng hưởng từ tiền liệt tuyến
- Sinh thiết khi có chỉ định
- Không phải cứ cao là sinh thiết ngay
Chụp cộng hưởng từ trước khi sinh thiết đã giúp giảm nhiều ca sinh thiết không cần thiết.
Về sinh thiết tiền liệt tuyến
- Lấy nhiều mẫu mô nhỏ
- Có nguy cơ nhiễm trùng và chảy máu
- Có thể gây khó chịu vài ngày
- Bác sĩ giải thích trước khi làm
- Kết quả cho biết mức độ ác tính
Mức độ ác tính trên mô học là yếu tố quyết định hướng xử trí tiếp theo.
Theo dõi tích cực
- Áp dụng cho khối u nguy cơ thấp
- Theo dõi bằng xét nghiệm và hình ảnh định kỳ
- Can thiệp nếu có dấu hiệu tiến triển
- Tránh tác dụng phụ của điều trị không cần thiết
- Là chiến lược được công nhận rộng rãi
Đây là cách giải quyết vấn đề chẩn đoán quá mức mà không bỏ qua ca thật sự cần điều trị.
Triệu chứng tiết niệu là chuyện khác
- Tiểu khó, tiểu đêm nhiều, tia tiểu yếu
- Thường do phì đại lành tính
- Nhưng vẫn nên đi khám
- Có triệu chứng thì là chẩn đoán chứ không phải tầm soát
- Tiểu ra máu luôn cần khám
Triệu chứng tiết niệu ở nam giới lớn tuổi phần lớn do nguyên nhân lành tính nhưng vẫn cần được khám.
Cách nghĩ thực tế
- PSA đặc hiệu cho cơ quan chứ không cho bệnh
- Nhiều yếu tố đời thường làm PSA tăng
- Đây là quyết định nên cùng đưa ra với bác sĩ
- Chẩn đoán quá mức là vấn đề đáng kể ở bệnh này
- Theo dõi tích cực là lựa chọn hợp lý cho nhóm nguy cơ thấp
Nội dung này mang tính thông tin chung; quyết định làm xét nghiệm nên có bác sĩ tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
PSA là gì?
Là một chất do tuyến tiền liệt sản xuất, đo được trong máu. Nồng độ có thể tăng trong ung thư nhưng cũng tăng trong phì đại lành tính, viêm và một số tình huống khác.
Có nên làm xét nghiệm PSA không?
Đây là quyết định cần trao đổi với bác sĩ. Lợi ích và tác hại khá cân bằng nên khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh việc cùng quyết định thay vì làm mặc định.
PSA cao có nghĩa là ung thư không?
Không. Phì đại tiền liệt tuyến lành tính, viêm tiền liệt tuyến, thậm chí đạp xe hay quan hệ gần thời điểm xét nghiệm cũng có thể ảnh hưởng.
Nếu phát hiện ung thư thì có phải điều trị ngay không?
Không nhất thiết. Nhiều trường hợp nguy cơ thấp được theo dõi tích cực thay vì can thiệp ngay, vì nhiều khối u tiến triển rất chậm.