Việc cắt một khối mô nhỏ vài milimet chính là điểm mà tầm soát chuyển thành phòng bệnh.
Polyp là gì
- Khối mô nhô lên từ niêm mạc
- Kích thước từ vài milimet tới vài centimet
- Có loại có cuống, có loại phẳng
- Thường không gây triệu chứng
- Chỉ phát hiện được khi soi
Không có triệu chứng là lý do phải tìm chúng bằng tầm soát chứ không chờ dấu hiệu.
Các loại chính
- Polyp tăng sản thường không đáng lo
- U tuyến là loại có thể biến đổi
- Polyp răng cưa có nhóm cần chú ý
- Phân loại dựa trên giải phẫu bệnh
- Hình dạng khi soi chỉ gợi ý
Chỉ xét nghiệm mô học mới nói được polyp thuộc loại nào.
Quá trình biến đổi
- Từ u tuyến nhỏ tới tổn thương lớn hơn
- Rồi tới loạn sản mức cao
- Rồi mới thành ung thư
- Thường mất nhiều năm
- Cắt ở bất kỳ điểm nào cũng cắt đứt chuỗi
Khoảng thời gian dài này là cơ hội mà chương trình tầm soát khai thác.
Phần lớn không thành ung thư
- Đa số polyp dừng lại ở mức lành tính
- Nhưng không biết trước loại nào sẽ biến đổi
- Nên nguyên tắc là cắt khi phát hiện
- Thủ thuật đơn giản và ít rủi ro
- Cân nhắc lợi hại nghiêng về việc cắt
Không dự đoán được nên cắt là lựa chọn hợp lý.
Yếu tố làm polyp đáng lo hơn
- Kích thước lớn
- Số lượng nhiều
- Loại mô học là u tuyến
- Có loạn sản mức cao
- Các yếu tố này quyết định lịch theo dõi
Kích thước và loại mô học là hai yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới lịch theo dõi.
Cắt polyp diễn ra thế nào
- Thực hiện ngay trong lúc nội soi
- Dùng thòng lọng hoặc kẹp qua ống soi
- Polyp lớn có thể cắt từng phần
- Không cảm thấy đau
- Mẫu được gửi làm giải phẫu bệnh
Niêm mạc đại tràng không có loại cảm giác đau như da nên thủ thuật không gây đau.
Sau khi cắt polyp
- Có thể ra ít máu trong một hai lần đi ngoài
- Theo dặn dò về ăn uống và hoạt động
- Tránh vận động nặng vài ngày nếu được dặn
- Báo ngay nếu chảy máu nhiều hoặc đau tăng
- Phần lớn hồi phục không vấn đề gì
Chảy máu muộn sau cắt polyp lớn có thể xảy ra vài ngày sau nên cần biết dấu hiệu.
Kết quả giải phẫu bệnh
- Cho biết loại polyp
- Cho biết mức độ loạn sản
- Cho biết đã cắt hết chưa
- Quyết định lịch theo dõi
- Xin bản kết quả và lưu lại
Tờ kết quả này quyết định lịch nội soi của mình trong nhiều năm tới.
Khi polyp đã có tế bào ung thư
- Đôi khi phát hiện ung thư giai đoạn rất sớm trong polyp
- Nếu cắt hết và đủ điều kiện thì có thể không cần làm gì thêm
- Một số trường hợp cần phẫu thuật bổ sung
- Bác sĩ đánh giá theo đặc điểm mô học
- Đây là kết quả của việc phát hiện sớm
Phát hiện ung thư ngay trong một polyp là kịch bản tốt nhất có thể.
Lịch theo dõi sau cắt polyp
- Dày hơn lịch tầm soát thông thường
- Tuỳ số lượng, kích thước và loại
- Có thể tính bằng vài năm
- Bác sĩ nội soi hẹn cụ thể
- Không tự giãn lịch
Người từng có polyp không quay lại lịch chung mà theo lịch riêng của mình.
Vì sao polyp hay tái phát
- Yếu tố nguy cơ vẫn còn
- Có thể có polyp nhỏ bị bỏ sót
- Niêm mạc có xu hướng hình thành polyp mới
- Đây là lý do cần theo dõi
- Không phải do lần cắt trước làm chưa tốt
Tái phát là đặc điểm của bệnh chứ không phải dấu hiệu làm sai.
Hội chứng đa polyp di truyền
- Một số hội chứng gây rất nhiều polyp
- Xuất hiện sớm hơn nhiều
- Nguy cơ ung thư rất cao
- Cần tư vấn di truyền
- Có chương trình theo dõi và xử lý riêng
Nhóm này được quản lý theo một phác đồ hoàn toàn khác.
Giảm nguy cơ hình thành polyp
- Bỏ thuốc lá
- Hạn chế rượu bia
- Giữ cân nặng hợp lý
- Vận động đều đặn
- Ăn nhiều chất xơ, hạn chế thịt chế biến sẵn
Những thay đổi này tác động tới nguy cơ chứ không thay được việc theo dõi.
Về thuốc dự phòng
- Một số thuốc được nghiên cứu về vai trò dự phòng
- Không dùng tuỳ tiện vì có tác dụng phụ
- Chỉ dùng khi có chỉ định của bác sĩ
- Không tự mua uống kéo dài
- Hỏi bác sĩ nếu quan tâm
Đây là quyết định cần cân nhắc lợi hại riêng cho từng người.
Điều quan trọng nhất
- Đi nội soi đúng lịch đã hẹn
- Lưu giữ kết quả
- Báo bác sĩ mới về tiền sử polyp
- Chú ý triệu chứng giữa các kỳ
- Không tự cho rằng đã cắt là xong
Người từng có polyp thuộc nhóm cần theo dõi chứ không phải nhóm đã khỏi.
Cách nghĩ thực tế
- Phần lớn ung thư đại trực tràng bắt đầu từ polyp
- Phần lớn polyp không thành ung thư nhưng không dự đoán được
- Chỉ mô học mới nói được polyp thuộc loại nào
- Kết quả giải phẫu bệnh quyết định lịch theo dõi
- Từng có polyp nghĩa là cần theo dõi riêng
Nội dung này mang tính thông tin chung; lịch theo dõi phải do bác sĩ chỉ định.
Câu hỏi thường gặp
Polyp là gì?
Là khối mô nhô lên từ niêm mạc đại tràng. Phần lớn lành tính, nhưng một số loại có thể biến đổi thành ung thư qua nhiều năm.
Có polyp nghĩa là sẽ bị ung thư không?
Không. Phần lớn polyp không bao giờ trở thành ung thư. Nhưng vì không biết trước loại nào sẽ biến đổi nên polyp được cắt bỏ khi phát hiện.
Cắt polyp có đau không?
Không. Niêm mạc đại tràng không có cảm giác đau như da, và thủ thuật được làm trong lúc nội soi, thường có dùng thuốc an thần.
Cắt polyp rồi có cần theo dõi không?
Có. Người từng có polyp có lịch nội soi theo dõi riêng, thường dày hơn lịch tầm soát thông thường, tuỳ số lượng và loại polyp.