Trực giác nói rằng biết nhiều hơn thì tốt hơn, nhưng với xét nghiệm y khoa điều đó không luôn đúng.
Mọi xét nghiệm đều có hai mặt
- Có khả năng phát hiện bệnh thật
- Cũng có khả năng cho kết quả sai
- Kết quả sai dẫn tới hành động tiếp theo
- Hành động đó có rủi ro riêng
- Cân nhắc cả hai mặt mới là quyết định đúng
Xét nghiệm không phải hành động trung tính — nó luôn kéo theo hệ quả.
Vì sao nhóm nguy cơ lại quan trọng
- Cùng một xét nghiệm cho kết quả khác nhau ở nhóm khác nhau
- Bệnh càng hiếm thì dương tính giả càng chiếm tỷ lệ cao
- Ở nhóm nguy cơ thấp, phần lớn kết quả dương tính là sai
- Ở nhóm nguy cơ cao thì ngược lại
- Đây là lý do tầm soát phải đúng nhóm
Cùng một kết quả dương tính có ý nghĩa rất khác ở hai người khác nhóm nguy cơ.
Chuỗi hệ quả của một kết quả bất thường
- Lo lắng và chờ đợi
- Xét nghiệm bổ sung
- Có thể cần sinh thiết
- Thủ thuật có rủi ro riêng
- Thời gian và chi phí
- Nhiều trường hợp kết thúc bằng kết luận lành tính
Chuỗi này bắt đầu từ một lần làm xét nghiệm mà lẽ ra không cần thiết.
Về lo lắng
- Là tác hại thật chứ không phải chuyện nhỏ
- Kéo dài nhiều tuần chờ kết quả
- Ảnh hưởng giấc ngủ và sinh hoạt
- Có thể kéo dài cả sau khi đã được trấn an
- Nên được tính vào cán cân lợi hại
Nhiều người vẫn lo về một kết quả đã được kết luận lành tính từ lâu.
Về các gói tầm soát trọn gói
- Thường gộp nhiều xét nghiệm vào một
- Không cá nhân hoá theo nguy cơ
- Nhiều mục không có bằng chứng lợi ích cho người thường
- Nên trao đổi với bác sĩ trước khi đăng ký
- Chọn mục phù hợp thay vì làm hết
Gói được thiết kế để bán chứ không phải thiết kế riêng cho từng người.
Thị trường tầm soát có nhiều tầng
- Từ chương trình y tế công tới dịch vụ tư
- Từ mục cơ bản tới kỹ thuật cao
- Mức độ bằng chứng của các mục cũng khác nhau
- Kỹ thuật mới hơn không đồng nghĩa phù hợp hơn
- Điều quan trọng là có chỉ định hay không
Cái quyết định giá trị là chỉ định phù hợp chứ không phải mức độ hiện đại của máy.
Những câu nên hỏi trước khi làm
- Xét nghiệm này tìm gì
- Tôi có thuộc nhóm nên làm không
- Khả năng kết quả sai là bao nhiêu
- Nếu bất thường thì bước tiếp theo là gì
- Nếu không làm thì sao
Câu hỏi cuối cùng thường là câu hữu ích nhất mà ít người hỏi.
Quyết định chung với bác sĩ
- Không phải mọi tầm soát đều rõ ràng nên hay không
- Một số nằm ở vùng xám tuỳ giá trị của từng người
- Bác sĩ đưa thông tin, người bệnh đưa ưu tiên
- Cùng quyết định
- Đây là cách làm hiện đại
Với những tình huống ở vùng xám, lựa chọn của mỗi người có thể khác nhau và đều hợp lý.
Yếu tố làm tăng nguy cơ
- Tiền sử gia đình
- Hút thuốc lâu năm
- Viêm gan mạn
- Nhiễm vi rút gây u nhú ở người
- Một số bệnh lý mạn tính
- Một số yếu tố di truyền
Người có các yếu tố này thường có kế hoạch tầm soát khác với người bình thường.
Khi có tiền sử gia đình
- Ghi lại ai bị bệnh gì và ở tuổi nào
- Mang thông tin đó khi đi khám
- Có thể cần bắt đầu tầm soát sớm hơn
- Có thể cần khoảng cách dày hơn
- Đôi khi cần tư vấn di truyền
Tuổi mắc bệnh của người thân là thông tin quan trọng không kém loại bệnh.
Khi tuổi đã cao
- Lợi ích của tầm soát giảm dần ở tuổi rất cao
- Vì lợi ích cần nhiều năm mới thể hiện
- Tình trạng sức khoẻ chung cũng ảnh hưởng
- Có thời điểm nên dừng tầm soát
- Bác sĩ giúp xác định thời điểm đó
Dừng tầm soát ở thời điểm phù hợp cũng là một quyết định y khoa hợp lý.
Khi có bệnh nặng khác
- Ưu tiên điều trị bệnh đang có
- Tầm soát có thể không mang lại lợi ích
- Cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ
- Không phải là bỏ mặc
- Là tập trung vào thứ tạo khác biệt
Với người đang có bệnh nặng, việc tầm soát thêm hiếm khi thay đổi được kết cục.
Đừng bỏ qua thứ thật sự quan trọng
- Bỏ thuốc lá
- Tiêm chủng theo khuyến cáo
- Làm đúng các tầm soát có bằng chứng
- Đi khám khi có triệu chứng
- Bốn thứ này quan trọng hơn thêm xét nghiệm
Bỏ thuốc lá làm giảm nguy cơ nhiều hơn bất cứ gói tầm soát nào.
Về chi phí và thời gian
- Nguồn lực của mỗi người có hạn
- Dùng đúng chỗ tạo khác biệt lớn hơn
- Tầm soát có bằng chứng nên được ưu tiên
- Xét nghiệm thừa lấy chỗ của thứ cần thiết
- Đây là lựa chọn cá nhân
Cùng một khoản chi, dùng cho tầm soát đúng chỉ định mang lại nhiều hơn hẳn.
Cách nghĩ thực tế
- Nhiều xét nghiệm hơn không đồng nghĩa an toàn hơn
- Bệnh càng hiếm thì dương tính giả càng chiếm tỷ lệ cao
- Lo lắng là tác hại thật cần tính vào cán cân
- Hỏi bác sĩ trước khi đăng ký gói trọn gói
- Bỏ thuốc lá tác động lớn hơn mọi xét nghiệm
Nội dung này mang tính thông tin chung; kế hoạch tầm soát phải do bác sĩ tư vấn theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Làm càng nhiều xét nghiệm càng an toàn phải không?
Không. Mỗi xét nghiệm đều có khả năng cho kết quả dương tính giả, dẫn tới các thủ thuật tiếp theo có rủi ro riêng và gây lo lắng không cần thiết.
Gói tầm soát toàn thân có nên làm không?
Nên trao đổi với bác sĩ trước. Nhiều mục trong các gói không có bằng chứng mang lại lợi ích cho người không có nguy cơ đặc biệt.
Ai cần tầm soát nhiều hơn người khác?
Người có tiền sử gia đình, có yếu tố nguy cơ như hút thuốc lâu năm, viêm gan mạn, hoặc có tình trạng bệnh lý làm tăng nguy cơ.
Nên hỏi bác sĩ những gì trước khi làm xét nghiệm?
Xét nghiệm này tìm gì, tôi có thuộc nhóm nên làm không, nếu bất thường thì bước tiếp theo là gì, và nếu không làm thì sao.