Vì sao làm nhiều xét nghiệm không an toàn hơn

Trực giác nói rằng kiểm tra kỹ thì an toàn hơn, và trong y khoa điều đó không luôn đúng.

Mỗi xét nghiệm là một quyết định

• Không phải hành động trung tính
• Luôn kéo theo hệ quả
• Kết quả bất thường buộc phải xử lý
• Kết quả bình thường có thể tạo yên tâm sai
• Cân nhắc trước khi làm

Một khi con số đã hiện ra thì không thể quay lại trạng thái chưa biết.

Chuỗi hệ quả điển hình

• Một chỉ số hơi bất thường
• Làm lại để xác nhận
• Chụp chiếu tìm nguyên nhân
• Phát hiện thêm thứ khác
• Thêm xét nghiệm nữa
• Kết thúc mà không tìm thấy bệnh

Chuỗi này có thể kéo dài nhiều tháng và bắt đầu từ một mục trong gói khám.

Phát hiện tình cờ

• Bất thường tìm thấy ngoài mục đích ban đầu
• Nốt tuyến giáp, nốt gan, nang thận
• Rất thường gặp khi chụp chiếu nhiều
• Phần lớn không có ý nghĩa lâm sàng
• Nhưng vẫn phải xử lý khi đã thấy

Máy chụp càng tốt thì càng phát hiện nhiều thứ mà trước đây không ai biết.

Ví dụ về tuyến giáp

• Nốt tuyến giáp rất phổ biến
• Phần lớn lành tính
• Siêu âm cổ nhiều làm phát hiện nhiều
• Dẫn tới nhiều chọc hút và phẫu thuật
• Đây là ví dụ được nghiên cứu nhiều về chẩn đoán quá mức

Số ca ung thư tuyến giáp tăng mạnh ở nhiều nơi mà tử vong gần như không đổi.

Lo lắng là tác hại thật

• Không phải chuyện nhỏ
• Kéo dài nhiều tuần chờ kết quả
• Ảnh hưởng giấc ngủ và sinh hoạt
• Có thể còn lại sau khi đã được trấn an
• Nên được tính vào cán cân

Nhiều người vẫn nghĩ về một kết quả đã được kết luận lành tính từ lâu.

Rủi ro của thủ thuật

• Sinh thiết có nguy cơ chảy máu và nhiễm trùng
• Nội soi có rủi ro riêng
• Thuốc cản quang có thể gây phản ứng
• Phẫu thuật có biến chứng
• Những rủi ro này là thật dù nhỏ

Rủi ro nhỏ nhân với nhiều người là con số không nhỏ ở quy mô dân số.

Liều tia tích luỹ

• Chụp cắt lớp nhiều lần cộng dồn liều
• Cần cân nhắc ở người trẻ
• Hỏi xem có phương án không dùng tia không
• Siêu âm và cộng hưởng từ không dùng tia X
• Bác sĩ cân nhắc khi chỉ định

Hỏi xem có cách khác không dùng tia là câu hỏi hợp lý.

Về các gói khám nhiều mục

• Được thiết kế để bán cho số đông
• Không cá nhân hoá
• Nhiều mục không có bằng chứng lợi ích
• Có thể chọn mục thay vì làm hết
• Hỏi bác sĩ trước khi đăng ký

Có quyền hỏi bỏ bớt mục và giữ lại những mục thật sự cần.

Thị trường dịch vụ có nhiều tầng

• Từ cơ sở công tới dịch vụ cao cấp
• Số lượng mục trong gói rất khác nhau
• Mức độ bằng chứng của các mục cũng khác nhau
• Nhiều mục hơn không đồng nghĩa chăm sóc tốt hơn
• Chỉ định phù hợp mới là điều quyết định

Điều quyết định giá trị là mục nào được làm chứ không phải bao nhiêu mục.

Những gì thực sự có bằng chứng

• Đo huyết áp
• Tầm soát ung thư theo tuổi và nguy cơ
• Xét nghiệm viêm gan vi rút ít nhất một lần
• Đánh giá nguy cơ tim mạch
• Tiêm chủng theo khuyến cáo

Danh sách này ngắn hơn nhiều so với một gói khám điển hình.

Cách chuẩn bị cho buổi khám định kỳ

• Mang tiền sử gia đình
• Mang danh sách thuốc
• Mang kết quả cũ
• Viết sẵn câu hỏi
• Hỏi mục nào phù hợp với mình

Một buổi trao đổi kỹ có giá trị hơn một gói xét nghiệm dài.

Khi bác sĩ nói không cần làm

• Đó thường là quyết định có cơ sở
• Hỏi lý do để hiểu rõ
• Không phải là thờ ơ
• Là bảo vệ khỏi chuỗi hệ quả
• Có thể hỏi ý kiến thứ hai nếu vẫn băn khoăn

Hỏi vì sao không cần thường cho một câu trả lời thoả đáng.

Khi nào thì nên chủ động yêu cầu

• Khi có triệu chứng kéo dài
• Khi có tiền sử gia đình mạnh
• Khi đến tuổi của một chương trình tầm soát
• Khi chưa từng xét nghiệm viêm gan vi rút
• Đây là những lúc nên lên tiếng

Chủ động đúng chỗ quan trọng không kém việc tránh xét nghiệm thừa.

Cách nghĩ thực tế

• Mỗi xét nghiệm là một quyết định có hệ quả
• Làm càng nhiều mục càng dễ có chỉ số bất thường vô nghĩa
• Phát hiện tình cờ rất thường gặp và phần lớn lành tính
• Lo lắng và rủi ro thủ thuật là tác hại thật
• Trao đổi với bác sĩ để chọn đúng mục thay vì làm hết

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy trao đổi với bác sĩ về kế hoạch phù hợp với mình.

Câu hỏi thường gặp