Đây là khái niệm khó chấp nhận nhất trong y học dự phòng, vì nó đi ngược trực giác của mọi người.
Khái niệm
- Phát hiện một ung thư thật
- Nhưng loại tiến triển rất chậm hoặc không tiến triển
- Sẽ không gây triệu chứng trong đời người đó
- Nếu không tầm soát thì không ai biết
- Không phải là chẩn đoán sai
Điểm khó chịu là tế bào ung thư có thật, chỉ là nó không bao giờ gây hại.
Vì sao điều này xảy ra
- Ung thư không phải một nhóm đồng nhất
- Có loại tiến triển rất nhanh
- Có loại tiến triển rất chậm
- Có loại gần như đứng yên
- Tầm soát bắt được cả bốn loại
Tầm soát nghiêng về bắt được loại tiến triển chậm vì chúng tồn tại lâu hơn.
Vì sao không nhận ra ở từng ca
- Không có cách biết chắc loại nào sẽ tiến triển
- Bác sĩ phải điều trị như mọi ca khác
- Không ai chấp nhận rủi ro bỏ qua
- Hiện tượng chỉ thấy trên số lớn
- Đây là gốc rễ của khó khăn
Trên từng người thì không thể biết, nên việc điều trị vẫn là lựa chọn hợp lý.
Hệ quả với người bệnh
- Mang nhãn người bệnh ung thư
- Trải qua điều trị và tác dụng phụ
- Ảnh hưởng tâm lý lâu dài
- Ảnh hưởng tới bảo hiểm và công việc
- Mà không có lợi ích thật về tuổi thọ
Cái nhãn chẩn đoán ung thư thay đổi cuộc sống một người dù tổn thương vô hại.
Dấu hiệu nhận ra trên số lớn
- Số ca chẩn đoán tăng mạnh sau khi mở rộng tầm soát
- Nhưng số ca tử vong không giảm tương ứng
- Khoảng chênh đó gợi ý chẩn đoán quá mức
- Đây là cách nghiên cứu phát hiện hiện tượng
- Không thấy được từ trải nghiệm cá nhân
Số ca tăng mà số tử vong không giảm là tín hiệu cảnh báo rõ nhất.
Những nơi hiện tượng này được bàn nhiều
- Ung thư tuyến giáp
- Ung thư tiền liệt tuyến
- Một số tổn thương ở vú
- Mức độ khác nhau theo từng loại
- Không phải mọi tầm soát đều có vấn đề này như nhau
Mức độ chẩn đoán quá mức rất khác nhau giữa các loại ung thư.
Không phải lý do bỏ tầm soát
- Nhiều chương trình đã chứng minh cứu được mạng người
- Lợi ích vượt tác hại ở những chương trình đó
- Vấn đề là làm đúng chỗ
- Không phải là bỏ hết
- Hiểu để quyết định tốt hơn
Tầm soát cổ tử cung và đại trực tràng là ví dụ về lợi ích rõ ràng.
Điều này thay đổi cách nghĩ thế nào
- Hiểu rằng nhiều hơn không luôn tốt hơn
- Hiểu vì sao có khuyến cáo giới hạn
- Hiểu vì sao bác sĩ không đồng ý làm mọi xét nghiệm
- Bớt áp lực phải làm tất cả
- Tập trung vào thứ có bằng chứng
Khi hiểu điều này, lời khuyên giới hạn tầm soát không còn nghe như sự thờ ơ.
Về theo dõi tích cực
- Một số tổn thương nguy cơ thấp có thể theo dõi thay vì can thiệp ngay
- Kiểm tra định kỳ để phát hiện thay đổi
- Can thiệp nếu có dấu hiệu tiến triển
- Là một chiến lược được công nhận
- Áp dụng cho trường hợp cụ thể theo chỉ định
Theo dõi tích cực không phải là bỏ mặc mà là một kế hoạch có cấu trúc.
Vì sao theo dõi khó chấp nhận về mặt tâm lý
- Biết có tổn thương mà không can thiệp gây lo lắng
- Áp lực từ người thân muốn làm gì đó
- Cảm giác chờ đợi khó chịu
- Cần trao đổi kỹ với bác sĩ
- Hỗ trợ tâm lý có thể cần thiết
Sống chung với một chẩn đoán mà không điều trị đòi hỏi sự chuẩn bị tâm lý.
Hỏi gì khi nhận chẩn đoán
- Tổn thương này thuộc nhóm nguy cơ nào
- Nếu không điều trị thì khả năng tiến triển ra sao
- Có lựa chọn theo dõi không
- Điều trị có những tác dụng phụ gì
- Quyết định có thể chờ bao lâu
Rất ít quyết định trong ung thư phải làm ngay trong cùng ngày.
Về áp lực phải làm gì đó
- Bản năng muốn hành động khi nghe tin xấu
- Không phải hành động nào cũng có lợi
- Chờ để có đủ thông tin cũng là hành động
- Hỏi ý kiến thứ hai nếu cần
- Quyết định vội hiếm khi tốt hơn
Dành thêm một tuần để hiểu rõ lựa chọn hiếm khi làm kết quả xấu đi.
Hướng cải thiện trong tương lai
- Phân biệt tốt hơn loại tiến triển và không tiến triển
- Các dấu ấn sinh học đang được nghiên cứu
- Tiêu chuẩn tầm soát được điều chỉnh theo bằng chứng mới
- Khuyến cáo thay đổi theo thời gian
- Cập nhật với bác sĩ định kỳ
Khuyến cáo tầm soát thay đổi theo bằng chứng, nên thông tin cũ có thể không còn đúng.
Cách nghĩ thực tế
- Chẩn đoán quá mức là phát hiện ung thư thật nhưng vô hại
- Không nhận ra được ở từng cá nhân
- Không phải lý do bỏ các tầm soát có bằng chứng
- Theo dõi tích cực là một chiến lược được công nhận
- Rất ít quyết định phải làm ngay trong cùng ngày
Nội dung này mang tính thông tin chung; mọi quyết định điều trị phải do bác sĩ tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Chẩn đoán quá mức là gì?
Là việc phát hiện một ung thư thật, nhưng là loại tiến triển quá chậm hoặc không tiến triển, nên nếu không tầm soát thì nó sẽ không bao giờ gây triệu chứng trong đời người đó.
Vì sao nó là vấn đề?
Vì người đó vẫn được điều trị, chịu tác dụng phụ và gánh nặng tâm lý của chẩn đoán ung thư, trong khi việc điều trị không mang lại lợi ích thật.
Làm sao biết một ca là chẩn đoán quá mức?
Không biết được ở từng cá nhân. Đây là hiện tượng chỉ thấy được khi nhìn trên số lớn, và đó chính là điều khiến nó khó xử lý.
Vậy có nên tầm soát không?
Có, với những chương trình đã chứng minh lợi ích vượt tác hại. Vấn đề không phải bỏ tầm soát mà là tầm soát đúng thứ, đúng nhóm, đúng khoảng cách.