Siêu âm gan và chỉ dấu AFP

Hai công cụ này được nhắc tới cùng nhau vì mỗi cái bù cho điểm yếu của cái kia.

Siêu âm gan làm được gì

• Quan sát cấu trúc gan
• Phát hiện nốt hoặc khối bất thường
• Đánh giá đường mật và mạch máu
• Phát hiện dịch trong ổ bụng
• Không xâm lấn và lặp lại được nhiều lần

Khả năng lặp lại an toàn là lý do siêu âm được chọn làm công cụ chính.

Giới hạn của siêu âm

• Tổn thương nhỏ khó phát hiện
• Gan xơ nhiều làm hình ảnh khó đọc
• Thừa cân làm giảm chất lượng hình
• Phụ thuộc kinh nghiệm người làm
• Hơi trong ruột có thể che khuất

Chất lượng siêu âm phụ thuộc nhiều vào điều kiện cụ thể của từng người.

Chuẩn bị trước khi siêu âm

• Thường nhịn ăn vài giờ
• Để túi mật không co lại
• Hạn chế đồ uống có ga
• Mặc đồ dễ kéo lên
• Hỏi cơ sở về dặn dò cụ thể

Nhịn ăn giúp hình ảnh rõ hơn nên đừng bỏ qua dặn dò này.

Quy trình siêu âm

• Nằm ngửa hoặc nghiêng
• Bôi gel lên vùng bụng
• Đầu dò di chuyển trên da
• Có thể được yêu cầu hít sâu giữ hơi
• Thường khoảng mười lăm tới hai mươi phút

Việc hít sâu giữ hơi giúp đẩy gan xuống để quan sát tốt hơn.

AFP là gì

• Một chất được đo trong máu
• Có thể tăng ở người ung thư gan
• Cũng tăng trong một số tình trạng khác
• Không đặc hiệu tuyệt đối
• Là công cụ hỗ trợ chứ không kết luận

Đây là chỉ dấu hỗ trợ chứ không phải xét nghiệm chẩn đoán.

Khi AFP tăng mà không phải ung thư

• Viêm gan đang hoạt động
• Xơ gan
• Thai kỳ
• Một số bệnh khác
• Cần đặt trong bối cảnh lâm sàng

Một con số tăng nhẹ ở người viêm gan hoạt động không nói lên nhiều điều.

Khi AFP bình thường mà vẫn có ung thư

• Một tỷ lệ đáng kể khối u không tiết AFP
• Nhất là khối u nhỏ
• Nên không dùng một mình để loại trừ
• Đây là giới hạn quan trọng
• Siêu âm vẫn phải làm dù AFP bình thường

Không thể thay siêu âm bằng một lần xét nghiệm máu.

Vì sao kết hợp hai thứ

• Mỗi cái bù điểm yếu của cái kia
• Tăng khả năng phát hiện
• Cũng tăng khả năng phải kiểm tra thêm
• Hướng dẫn từng nơi có thể khác nhau
• Bác sĩ quyết định theo tình huống

Không phải hướng dẫn nào cũng khuyến cáo dùng AFP thường quy.

Vì sao siêu âm ở mỗi nơi cho kết quả khác nhau

• Phụ thuộc máy và người thực hiện
• Phụ thuộc điều kiện của người bệnh hôm đó
• Mô tả có thể khác nhau giữa các cơ sở
• Nên duy trì ở một nơi nếu được
• Mang kết quả cũ khi đổi cơ sở

Làm ở cùng một nơi giúp so sánh qua các lần chính xác hơn nhiều.

Xu hướng quan trọng hơn con số đơn lẻ

• AFP tăng dần qua các lần đo đáng chú ý hơn
• Một con số cao đơn lẻ có thể do nguyên nhân khác
• Lưu kết quả các lần để so sánh
• Mang theo khi đi khám
• Bác sĩ nhìn cả chuỗi

Chuỗi kết quả theo thời gian có giá trị hơn nhiều so với một lần đo.

Các xét nghiệm gan khác thường làm cùng

• Men gan
• Chức năng đông máu
• Albumin và bilirubin
• Công thức máu
• Đánh giá tổng thể chức năng gan

Những xét nghiệm này đánh giá gan đang hoạt động ra sao chứ không tìm ung thư.

Đánh giá mức độ xơ hoá

• Có kỹ thuật đo độ đàn hồi gan
• Không xâm lấn
• Giúp phân loại mức độ xơ hoá
• Ảnh hưởng tới quyết định có tầm soát hay không
• Không phải nơi nào cũng có

Mức độ xơ hoá là thông tin quyết định người đó có cần tầm soát định kỳ hay không.

Khi siêu âm thấy bất thường

• Cần chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu hơn
• Chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ có tiêm thuốc
• Đôi khi cần sinh thiết
• Bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn
• Nhiều nốt ở gan là lành tính

Nốt nhỏ ở gan rất thường gặp và phần lớn không phải ung thư.

Giữ lịch đều đặn

• Khoảng cách ngắn nên dễ bỏ lỡ
• Đặt nhắc ngay sau mỗi lần làm
• Kết hợp với lịch tái khám chuyên khoa
• Lưu kết quả cùng một chỗ
• Đều đặn là yếu tố quyết định hiệu quả

Chương trình này chỉ có tác dụng khi được duy trì đều đặn nhiều năm.

Cách nghĩ thực tế

• Siêu âm là công cụ chính, AFP chỉ hỗ trợ
• AFP bình thường không loại trừ ung thư gan
• AFP tăng có nhiều nguyên nhân không phải ung thư
• Xu hướng qua các lần đo quan trọng hơn con số đơn lẻ
• Nốt nhỏ ở gan phần lớn là lành tính

Nội dung này mang tính thông tin chung; kết quả phải do bác sĩ giải thích.

Câu hỏi thường gặp