Tầm soát khác chẩn đoán ở chỗ nào

Hai chữ tầm soát bị dùng lẫn với đủ thứ khác, và chính sự lẫn lộn đó dẫn tới nhiều xét nghiệm không cần thiết.

Định nghĩa của tầm soát

• Tìm bệnh ở người chưa có triệu chứng
• Áp dụng cho một nhóm dân số xác định
• Theo lịch định kỳ
• Mục tiêu là phát hiện sớm
• Không phải để trả lời một triệu chứng cụ thể

Điểm mấu chốt là người được tầm soát chưa hề thấy gì bất thường.

Định nghĩa của chẩn đoán

• Tìm nguyên nhân của một triệu chứng đã có
• Áp dụng cho một người cụ thể
• Không theo lịch mà theo nhu cầu
• Thường dùng phương pháp chính xác hơn
• Là việc phải làm ngay chứ không chờ

Người có triệu chứng cần được khám chứ không cần đợi tới kỳ tầm soát.

Vì sao phân biệt lại quan trọng

• Xét nghiệm tầm soát không đủ để trả lời triệu chứng
• Kết quả bình thường có thể làm yên tâm sai
• Làm chậm việc chẩn đoán thật sự
• Đây là nhầm lẫn gây hại thật
• Nói rõ triệu chứng với bác sĩ

Một kết quả tầm soát bình thường không giải thích được một triệu chứng đang có.

Điều kiện để một chương trình tầm soát có giá trị

• Bệnh phải đủ phổ biến và đủ nghiêm trọng
• Phải có giai đoạn sớm phát hiện được
• Phải có phương pháp đủ chính xác
• Phát hiện sớm phải cải thiện được kết cục
• Lợi ích phải vượt tác hại

Thiếu bất cứ điều kiện nào thì việc tầm soát có thể gây hại nhiều hơn lợi.

Vì sao phát hiện sớm không luôn có lợi

• Một số ung thư tiến triển rất chậm
• Có thể không bao giờ gây triệu chứng
• Phát hiện ra vẫn phải điều trị
• Điều trị có tác dụng phụ thật
• Đây là nghịch lý của tầm soát

Biết sớm chỉ có lợi khi việc biết sớm dẫn tới kết quả tốt hơn.

Các loại ung thư có chương trình tầm soát

• Ung thư cổ tử cung
• Ung thư vú
• Ung thư đại trực tràng
• Ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao
• Ung thư gan ở nhóm nguy cơ cao
• Chi tiết tuỳ khuyến cáo và tuỳ người

Danh sách này ngắn hơn nhiều so với những gì được quảng cáo là gói tầm soát.

Các loại chưa có tầm soát đại trà

• Nhiều loại ung thư chưa có phương pháp đủ tốt
• Hoặc chưa chứng minh được lợi ích
• Không có nghĩa là không quan tâm được
• Nhận biết triệu chứng sớm vẫn quan trọng
• Đi khám khi có dấu hiệu bất thường

Với những loại này, biết dấu hiệu cảnh báo có giá trị hơn là làm xét nghiệm định kỳ.

Tầm soát không phải khám sức khoẻ tổng quát

• Khám tổng quát bao gồm nhiều thứ khác
• Tầm soát ung thư là phần riêng có chỉ định riêng
• Không phải cứ khám tổng quát là đã tầm soát
• Hỏi bác sĩ mục nào là tầm soát ung thư
• Hai việc không thay nhau

Nhiều người nghĩ đã khám tổng quát là đã tầm soát đủ, và điều đó không đúng.

Đúng thứ, đúng tuổi, đúng khoảng cách

• Đúng loại ung thư cần tầm soát cho mình
• Đúng độ tuổi bắt đầu và kết thúc
• Đúng khoảng cách giữa các lần
• Làm quá dày không tốt hơn
• Bác sĩ giúp xác định ba điều này

Làm dày hơn khuyến cáo không tăng lợi ích mà tăng nguy cơ kết quả dương tính giả.

Về tuổi bắt đầu tầm soát

• Khác nhau theo từng loại ung thư
• Khác nhau theo khuyến cáo từng nơi
• Người có nguy cơ cao có thể bắt đầu sớm hơn
• Không tự suy từ thông tin chung
• Trao đổi với bác sĩ về trường hợp của mình

Mốc tuổi chung không áp dụng được cho người có tiền sử gia đình mạnh.

Về khoảng cách giữa các lần

• Mỗi phương pháp có khoảng cách riêng
• Dựa trên tốc độ tiến triển của bệnh
• Làm thường xuyên hơn không có lợi thêm
• Bỏ quá lâu thì mất ý nghĩa
• Giữ đúng lịch là điều quan trọng

Khoảng cách được tính toán dựa trên bằng chứng chứ không phải chọn tuỳ ý.

Kết quả tầm soát không phải chẩn đoán

• Kết quả bất thường là tín hiệu cần làm thêm
• Không phải kết luận có ung thư
• Phần lớn trường hợp bất thường không phải ung thư
• Cần bước chẩn đoán tiếp theo
• Đừng hoảng khi nghe hai chữ bất thường

Rất nhiều kết quả bất thường trên tầm soát cuối cùng hoá ra lành tính.

Âm tính không phải giấy chứng nhận

• Không có xét nghiệm nào chính xác tuyệt đối
• Bệnh có thể xuất hiện sau lần tầm soát
• Vẫn cần theo dõi triệu chứng
• Vẫn cần làm đúng lịch lần sau
• Đi khám nếu có dấu hiệu bất thường

Kết quả bình thường hôm nay không nói gì về sáu tháng nữa.

Tầm soát không thay được phòng ngừa

• Không hút thuốc
• Hạn chế rượu bia
• Tiêm chủng theo khuyến cáo
• Cân nặng và vận động hợp lý
• Phòng ngừa tác động lên nguy cơ, tầm soát chỉ phát hiện

Phòng ngừa làm giảm khả năng mắc bệnh, còn tầm soát chỉ tìm bệnh đã có.

Khi nào nên đi khám ngay

• Sụt cân không rõ lý do
• Chảy máu bất thường
• Khối u mới xuất hiện
• Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài
• Ho kéo dài hoặc ho ra máu
• Đây là chẩn đoán, không chờ lịch tầm soát

Triệu chứng luôn được ưu tiên hơn lịch tầm soát.

Cách nghĩ thực tế

• Tầm soát dành cho người chưa có triệu chứng
• Có triệu chứng thì đó là chẩn đoán, phải khám ngay
• Không phải loại ung thư nào cũng có tầm soát đại trà
• Kết quả bất thường không đồng nghĩa với ung thư
• Âm tính không phải giấy chứng nhận vĩnh viễn

Nội dung này mang tính thông tin chung; kế hoạch tầm soát cụ thể phải do bác sĩ tư vấn.

Câu hỏi thường gặp