Trong tất cả các chương trình tầm soát ung thư, đây là chương trình có hiệu quả được chứng minh rõ ràng nhất.
Vì sao chương trình này đặc biệt
- Bệnh có giai đoạn tiền ung thư kéo dài
- Giai đoạn đó phát hiện được
- Và xử lý được
- Nên ngăn được bệnh chứ không chỉ phát hiện sớm
- Rất ít ung thư có đặc điểm này
Đây là một trong số ít trường hợp tầm soát thật sự phòng được bệnh.
Quá trình dẫn tới bệnh
- Nhiễm vi rút HPV dai dẳng
- Tế bào cổ tử cung biến đổi dần
- Qua các mức độ tổn thương
- Có thể mất nhiều năm
- Can thiệp ở giữa chặng đường là đủ
Khoảng thời gian dài này chính là cơ hội mà tầm soát tận dụng.
Xét nghiệm tế bào cổ tử cung
- Lấy mẫu tế bào từ cổ tử cung
- Quan sát dưới kính hiển vi
- Tìm tế bào bất thường
- Phương pháp có lịch sử lâu năm
- Đã làm giảm đáng kể số ca bệnh ở nhiều nơi
Phương pháp này đã thay đổi hoàn toàn bức tranh bệnh ở những nơi áp dụng rộng.
Xét nghiệm HPV
- Tìm vật liệu di truyền của vi rút
- Phát hiện nguy cơ trước khi tế bào biến đổi
- Độ nhạy cao hơn
- Cho phép khoảng cách giữa các lần dài hơn
- Đang được nhiều nơi chuyển sang dùng làm chính
Tìm nguyên nhân đi trước một bước so với tìm hậu quả.
Kết hợp hai phương pháp
- Làm cả tế bào và HPV cùng lúc
- Độ nhạy cao
- Khoảng cách giữa các lần dài hơn
- Được áp dụng ở một số nhóm tuổi
- Bác sĩ chọn theo khuyến cáo và tình huống
Cách kết hợp đổi lấy khoảng cách dài hơn giữa các lần làm.
Về tuổi bắt đầu và dừng
- Khác nhau theo từng khuyến cáo
- Thường bắt đầu ở tuổi trưởng thành trẻ
- Có mốc tuổi được khuyên dừng
- Điều kiện dừng gồm cả lịch sử kết quả trước đó
- Hỏi bác sĩ về trường hợp của mình
Việc dừng tầm soát cũng có điều kiện chứ không chỉ dựa vào tuổi.
Về khoảng cách giữa các lần
- Tuỳ phương pháp được dùng
- Xét nghiệm HPV cho khoảng cách dài hơn
- Tổn thương tiến triển chậm nên không cần làm dày
- Làm quá dày tăng dương tính giả
- Giữ đúng lịch quan trọng hơn làm nhiều
Khoảng cách được tính dựa trên tốc độ tiến triển thực tế của bệnh.
Đã tiêm vắc xin vẫn cần tầm soát
- Vắc xin phòng phần lớn nhưng không phải toàn bộ chủng
- Có thể đã nhiễm trước khi tiêm
- Tầm soát vẫn là lớp bảo vệ cần thiết
- Hai biện pháp bổ sung cho nhau
- Đây là hiểu lầm phổ biến
Vắc xin và tầm soát là hai lớp khác nhau, không thay thế nhau.
Người đã mãn kinh
- Vẫn cần tầm soát tới tuổi được khuyên dừng
- Nhiễm HPV có thể từ nhiều năm trước
- Tổn thương tiến triển chậm
- Đừng bỏ lịch vì nghĩ mình đã qua tuổi
- Chảy máu sau mãn kinh luôn cần đi khám
Chảy máu âm đạo sau mãn kinh là dấu hiệu phải khám chứ không chờ lịch.
Người không còn quan hệ tình dục
- Vẫn cần theo khuyến cáo
- Nhiễm cũ vẫn có thể tồn tại
- Không phải cứ ngừng quan hệ là hết nguy cơ
- Hỏi bác sĩ về lịch phù hợp
- Đừng tự quyết định dừng
Nguy cơ đến từ nhiễm trong quá khứ chứ không chỉ từ hiện tại.
Sau cắt tử cung
- Tuỳ loại phẫu thuật và lý do cắt
- Cắt toàn bộ vì lý do lành tính thì có thể không cần tiếp
- Cắt bán phần thì vẫn còn cổ tử cung
- Cắt vì tổn thương thì có lịch theo dõi riêng
- Hỏi rõ bác sĩ phẫu thuật
Cần biết chính xác mình được cắt loại nào để biết còn cần tầm soát không.
Người có hệ miễn dịch suy giảm
- Nguy cơ cao hơn
- Tổn thương có thể tiến triển nhanh hơn
- Thường cần tầm soát dày hơn
- Theo hướng dẫn riêng của bác sĩ
- Không áp dụng khuyến cáo chung
Nhóm này cần kế hoạch riêng chứ không theo lịch của người bình thường.
Rào cản khiến người ta bỏ lịch
- Ngại thăm khám vùng kín
- Sợ đau
- Bận và quên
- Nghĩ mình không có nguy cơ
- Thiếu thông tin về khuyến cáo
Cảm giác ngại là rào cản có thật và được nhân viên y tế hiểu rõ.
Cách vượt qua rào cản
- Hỏi trước về quy trình
- Chọn cơ sở mình thấy thoải mái
- Xin nhân viên nữ nếu muốn
- Đặt lịch nhắc dài hạn
- Kết hợp với lần khám khác cho tiện
Được nói rõ mình cần gì thường làm buổi khám dễ chịu hơn hẳn.
Triệu chứng không chờ lịch
- Chảy máu bất thường giữa kỳ kinh
- Chảy máu sau quan hệ
- Chảy máu sau mãn kinh
- Khí hư bất thường kéo dài
- Đau vùng chậu kéo dài
- Đi khám ngay chứ không chờ tầm soát
Triệu chứng luôn được ưu tiên hơn lịch tầm soát.
Cách nghĩ thực tế
- Đây là tầm soát ngăn được bệnh chứ không chỉ phát hiện sớm
- Xét nghiệm HPV tìm nguyên nhân, xét nghiệm tế bào tìm hậu quả
- Đã tiêm vắc xin vẫn cần tầm soát
- Mãn kinh hay ngừng quan hệ không có nghĩa là hết nguy cơ
- Chảy máu bất thường phải đi khám ngay
Nội dung này mang tính thông tin chung; lịch tầm soát cụ thể phải do bác sĩ tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tầm soát cổ tử cung đặc biệt hiệu quả?
Vì bệnh có giai đoạn tiền ung thư kéo dài nhiều năm. Phát hiện và xử lý tổn thương ở giai đoạn đó ngăn được bệnh phát triển thành ung thư.
Có mấy phương pháp tầm soát?
Chủ yếu là xét nghiệm tế bào cổ tử cung, xét nghiệm tìm vi rút HPV, hoặc kết hợp cả hai. Phương pháp và khoảng cách tuỳ khuyến cáo và tuổi.
Đã tiêm vắc xin HPV thì còn cần tầm soát không?
Vẫn cần. Vắc xin phòng được phần lớn nhưng không phải toàn bộ các chủng gây bệnh, nên tầm soát vẫn là lớp bảo vệ cần thiết.
Đã mãn kinh hoặc không còn quan hệ thì có cần tầm soát không?
Vẫn cần theo khuyến cáo cho tới độ tuổi được khuyên dừng. Nhiễm HPV có thể đã xảy ra từ nhiều năm trước và tổn thương tiến triển chậm.